Lees

Als bibliotheeksector blijven we innoveren en het nieuwste resultaat daarvan is Kjoep: een digitale bibliotheekassistent. Zo wordt het vinden van boeken, informatie en activiteiten makkelijker en leuker. Kjoep werd tijdens het Nationale Bibliotheekcongres als sneak preview gepresenteerd door Bibliotheek Rotterdam in samenwerking met de Brainport Bibliotheken. 

Kjoep ontstond vanuit een vraag die bij Bibliotheek Rotterdam leefde, vertelt Klaartje Hilhorst van die bibliotheek. Hoe bereik je ook mensen die de bibliotheek nog niet zo goed weten te vinden? ‘Wij kijken heel erg naar de vraag: hoe kunnen we de bibliotheek zo toegankelijk mogelijk maken voor iedereen?’, vertelt Klaartje. ‘Er zijn mensen die de bibliotheek nog niet goed weten te vinden. Bijvoorbeeld omdat taal lastig is, omdat ze niet precies weten wat er allemaal mogelijk is of omdat de bibliotheek toch nog een beetje spannend voelt. En juist voor die mensen hebben we zóveel te bieden.’ Kjoep helpt om die drempel te verlagen.

Chatbot met een eigen karakter
Kjoep is gemaakt door Bibliotheek Rotterdam met de Brainport Bibliotheken, die al ervaring hadden met AI-innovatie in de bibliotheeksector met de ontwikkelingen van Boekbot. Maar wat is Kjoep nou precies? Kjoep is een digitale medewerker die vragen beantwoordt en meedenkt, gebouwd op het platform onder Boekbot en Biebbot. Kjoep heeft iets extra’s: een eigen persoonlijkheid. De assistent is vriendelijk, zachtaardig en enthousiast. Een assistent met een eigen karakter, dus. Karin van den Berkmortel van de Brainport Bibliotheken legt uit: ‘Kjoep is vriendelijk en nodigt mensen uit om het gesprek aan te gaan. De vorm, toon en de manier van antwoorden gaan hand in hand met de techniek erachter om zo de beste beleving te creëren. Het moet natuurlijk voelen. Je wilt dat iemand denkt: hé, dit helpt mij echt.’ 

Testen, leren en verbeteren
Die vriendelijke toon ontstaat door veel te testen en te blijven verbeteren. Kjoep is onder andere uitgeprobeerd door Stichting Lezen en Schrijven en Stichting MEE. Daar kwamen praktische verbeterpunten uit. Klaartje: ‘We hadden bijvoorbeeld het idee om Kjoep te presenteren op een zuil. Maar toen iemand in een rolstoel het testte, zagen we dat het scherm wat te hoog was. Dat soort dingen ontdek je alleen als mensen het echt gebruiken.’ ‘Deze technologie kun je op heel veel manieren bereikbaar maken’, legt Karin uit. ‘Op een website, in een zoekbalk, als sprekende assistent of bijvoorbeeld in een fysieke vorm in de bibliotheek. Daar kunnen we Kjoep op aanpassen.’

Zelf ervaren
Na een lezing op het congres konden bezoekers op het Inspiratieplein zelf met Kjoep aan de slag. Zowel Kjoep als Biebbot maakten deel uit van de zogenaamde WaU-wasstraat waar de KB (nationale bibliotheek) met haar bibliotheeknetwerkpartners liet zien wat het overheidsprogramma Werk aan Uitvoering betekent voor bibliotheken. Bij het onderdeel van Kjoep konden bezoekers de assistent testen. ‘Zodra mensen ermee aan de slag gaan, merk je hoe positief ze zijn’, vertelt Klaartje. ‘In het ontwikkelen focus je op alles wat nog beter moet. Maar dan zie je iemand het gebruiken en hoor je: ‘goh, wat handig, waar kan ik dit krijgen, kan ik het al downloaden?’ Dat is gewoon heel fijn om te horen.’ 

Het plan is om Kjoep verder te ontwikkelen en beschikbaar te maken voor meer bibliotheken. Karin: ‘Het kan helpen om meer mensen op een laagdrempelige manier kennis te laten maken met alles wat de bibliotheek te bieden heeft.’ 

Wat begon als een zoektocht naar persoonlijke boekentips voor jongeren, groeide uit tot de eerste AI-toepassing van bibliotheken. Met zo’n 12.000 anonieme gebruikers en 2200 gebruikers met een account wint Boekbot aan populariteit. Projectleiders Wanda Kruijt en Karin van den Berkmortel blikken terug en kijken vooruit. ‘Boekbot laat zien hoe AI het bibliotheekaanbod persoonlijker en toegankelijker maakt.’

De bibliotheek in je broekzak, die je helpt boeken te vinden die écht bij jou passen. ‘De bibliotheek wil zijn waar jij bent’, zegt Karin. ‘Op het moment dat het jou uitkomt. In de taal die jij spreekt.’ Dat is het idee achter Boekbot. Als gebruiker zoek je niet meer in een catalogus, maar kom je, door vragen te stellen, tot persoonlijke aanbevelingen. Uiteindelijk is het de bedoeling dat er meer dienstverlening van de bibliotheek aan de tool gekoppeld worden, waaronder het leensysteem. ‘Zodat je met Boekbot een boek kunt vinden, kunt zien of die beschikbaar is in jouw bibliotheek én ‘m kunt reserveren. Die koppeling ontwikkelen we nu.’ 

Dankzij jongeren, maar voor iedereen
Maar eerst terug naar het begin: Boekbot ontstond uit de behoefte van jongeren om laagdrempelig, digitaal hulp te krijgen bij het vinden van hun volgende boek. ‘Tegelijkertijd kwam generatieve AI op’, vertelt Wanda. ‘Dat komt samen in Boekbot. De tool is steeds door jongeren getest en daarop verder doorontwikkeld.’ 

Toch is Boekbot zeker niet alleen voor jongeren bedoeld. Karin: ‘De bibliotheek is er voor iedereen. Er zijn zo ontzettend veel kennisbronnen eeuwenlang goed bewaard door bibliotheken. Daar kunnen we nog veel meer gebruik van maken. Boekbot kan gebruikers in de toekomst helpen om de wereld van literatuur, muziek en kunst te ontdekken en te benutten. Zo wordt Boekbot eigenlijk een soort Biebbot.’

Niet vastzitten in een bubbel
De maatschappelijke rol van de bibliotheek komt ook terug in keuzes die achter de schermen genomen worden. ‘Boekbot moet, net als de bibliotheek, betrouwbaar en transparant zijn’, zegt Wanda. ‘We denken bijvoorbeeld goed na over privacy en trainen Boekbot niet om steeds meer over je te weten te komen. Iedere chat begint met een schone lei. Maar als gebruiker kun je wel kiezen om extra informatie over je voorkeuren mee te geven. Zo kom je niet in een bepaalde bubbel vast te zitten.’ 

Van elkaar leren
Boekbot wordt de komende jaren verbeterd en qua functionaliteiten uitgebreid. Daarvoor wordt samengewerkt met andere bibliotheken, maar ook met universiteiten en onderzoeksinstellingen. ‘Zo wil de bibliotheek Rotterdam een 3D-avatar creëren die emoties toont, terwijl onze interface – wat je als gebruiker ziet – vrij statisch is’, zegt Wanda. Andersom leert de Rotterdamse bibliotheek van de zaken die minder zichtbaar zijn. ‘Hier in de Brainportregio investeren we juist in ‘de achterkant’ van de app’, zegt Karin. ‘Die technische insteek past hier ook goed. Door samen te werken profiteren we van elkaar. Ik hoop dat alles wat regionaal ontstaat straks landelijk gebruikt wordt. Met Boekbot laten we zien dat we ook in het publieke domein volop kunnen profiteren van deze nieuwe technologie.’ 

Boekbot in cijfers:

• Bestaat sinds 2025
• Ruim 17.000 chats
• Gemiddeld aantal chats per week: circa 300
• Zo’n 12.000 gebruikers zonder account
• Zo’n 2200 gebruikers met account

Waar ben je trots op? Dat was een vraag waar Anouk Driessen, leesmediaconsulent bij Bibliocenter, niet lang over na hoefde te denken: Boekbot. Voor ze het wist gaf ze tijdens het Lerend Netwerk Limburg een presentatie over de meerwaarde van Boekbot. Met positieve reacties vanuit het publiek. 

Al sinds het begin is Anouk betrokken bij de ontwikkeling van Boekbot. ‘Ik heb de fase meegemaakt waarin de focus vooral lag op wat er nog niet goed ging’, lacht ze. Toch zette ze het al af en toe in tijdens bibliotheekbezoeken of als onderdeel van schoolopdrachten. Tijdens de Dutch Design Week kwam er voor haar echter een kantelpunt. ‘Ik was drie dagen aanwezig en zag de reacties van bezoekers. Ze waren oprecht verwonderd over wat je met Boekbot kon. Vanaf dat moment ging ik dat ook voelen, de meerwaarde werd steeds duidelijker.’

Hulpmiddel
Haar enthousiasme werkte aanstekelijk en al snel waren ook andere collega’s positief. Anouk: ‘Wij als leesmediaconsulenten, maar ook de frontofficemedewerkers, hebben er iets aan. De kennis van jeugdliteratuur onder medewerkers is bijvoorbeeld niet altijd even groot, Boekbot kan daarbij echt helpen.’ Het is daarbij wel belangrijk dat Boekbot wordt gezien als hulpmiddel, niet als vervanging van ons werk. ‘De menselijke expertise en het persoonlijke contact blijven onmisbaar. Maar Boekbot kan je wel helpen om voorbij je bekende bubbel te denken.’

Gewone taal
Een boodschap die goed aansloeg tijdens de presentatie. Maar natuurlijk brengt het ook nieuwe vragen met zich mee: wat betekent Boekbot voor de rol van de leesmediaconsulent? En hoe ga je om met aanbevelingen van boeken die je zelf niet kent? ‘Dat is een uitdaging, want je geeft het liefst een boek mee waarvan je zeker weet dat het aansluit bij iemands wensen.’ Toch overheerste het enthousiasme, zeker als het gaat om de natuurlijke taal die met Boekbot wordt gebruikt. ‘Nu is het zo dat je in de bibliotheekdatabase vaak moet zoeken op trefwoorden, titels of auteursnamen. Maar met Boekbot kun je communiceren in gewone taal en beschrijvingen geven van wat je zoekt. Dat geeft meer vrijheid en maakt het zoeken gerichter’, zegt Anouk.

Hoewel Boekbot op dit moment alleen binnen de acht Brainport-bibliotheken wordt ingezet, is er na de bijeenkomst in Limburg ook een zaadje geplant om uit te breiden. ‘Deelnemers vroegen of ze Boekbot ook in hun bibliotheek in Limburg mogen laten zien, bijvoorbeeld via narrowcasting of flyers. Het is heel gaaf om te zien dat ook buiten de Brainportregio zo enthousiast gereageerd werd. Dat biedt hoop om Boekbot op termijn landelijk uit te rollen!’